Finans Sözlüğü

Döviz ve kur

• Arbitraj

  Arbitraj, aynı varlığın farklı piyasalardaki fiyat farkından risksiz ya da çok düşük riskle kazanç elde etmek için eşzamanlı alım satım yapmaktır.

• Bankalar arası piyasa (interbank)

  Bankalar arası piyasa, bankaların birbirleriyle büyük tutarlarda döviz ve TL alıp sattığı, kurların toptan düzeyde oluştuğu piyasadır.

• Çapraz kur

  Çapraz kur, iki para birimi arasındaki oranın, her ikisinin üçüncü bir paraya (genellikle dolara) karşı değerinden hesaplanmasıdır.

• Dalgalı kur rejimi

  Dalgalı kur rejimi, döviz kurunun merkez bankası tarafından sabitlenmediği, piyasadaki arz ve talebe göre serbestçe belirlendiği kur sistemidir.

• Devalüasyon

  Devalüasyon, sabit ya da yönetilen kur sisteminde paranın değerinin hükümet veya merkez bankası kararıyla resmen düşürülmesidir.

• Dolar endeksi (DXY)

  Dolar endeksi (DXY), ABD dolarının euro, yen, sterlin, Kanada doları, İsveç kronu ve İsviçre frangından oluşan bir sepete karşı ortalama değerini gösterir.

• Dolarizasyon

  Dolarizasyon, bir ülkede tasarrufların, fiyatlamaların ya da borçlanmanın yerel para yerine dolar, euro gibi yabancı paralarla yapılmasıdır.

• Döviz kuru

  Döviz kuru, bir yabancı para biriminin yerel para cinsinden fiyatıdır; dolar/TL kuru 1 doların kaç Türk lirası ettiğini gösterir.

• Döviz tevdiat hesabı (DTH)

  Döviz tevdiat hesabı, bankada dolar, euro gibi yabancı para cinsinden tutulan vadesiz ya da vadeli mevduat hesabıdır.

• Efektif kur

  Efektif kur, nakit yabancı paranın (banknotun) alım satımında uygulanan kurdur; hesaptan hesaba yapılan döviz işlemlerinde ise döviz kuru geçerlidir.

• EFT

  EFT (Elektronik Fon Transferi), farklı bankalardaki hesaplar arasında Türk lirası göndermek için TCMB’nin işlettiği ödeme sistemidir.

• FAST

  FAST (Fonların Anlık ve Sürekli Transferi), bankalar arasında belirli bir tutara kadar TL transferlerinin 7 gün 24 saat, saniyeler içinde yapılmasını sağlayan TCMB sistemidir.

• Forex

  Forex (foreign exchange), dünya genelinde para birimlerinin alınıp satıldığı, merkezi bir borsası olmayan uluslararası döviz piyasasıdır.

• Forward (vadeli döviz)

  Forward, iki tarafın bugünden anlaştığı bir kurla ileri bir tarihte döviz alıp satmayı taahhüt ettiği sözleşmedir.

• Güvenli liman

  Güvenli liman, piyasalarda belirsizlik ve panik arttığında yatırımcıların değerini koruması için yöneldiği varlıklara verilen addır.

• Havale

  Havale, aynı banka içindeki iki hesap arasında yapılan para transferidir; farklı bankalar arasındaki transfer ise EFT ya da FAST ile yapılır.

• Hedge (riskten korunma)

  Hedge, bir varlıkta oluşabilecek fiyat kaybını, ters yönde kazandıracak başka bir pozisyonla dengeleme işlemidir.

• IBAN

  IBAN (Uluslararası Banka Hesap Numarası), bir banka hesabını ülke, banka ve hesap bilgisiyle tek bir kodda tanımlayan standart numaradır.

• Kambiyo

  Kambiyo, döviz alım satımı, yurt dışına para transferi ve kambiyo senetleri gibi yabancı parayla yapılan işlemlerin genel adıdır.

• Kur riski

  Kur riski, döviz kurlarındaki değişim nedeniyle bir varlığın, borcun ya da gelirin yerel para karşılığının beklenmedik biçimde değişmesi ihtimalidir.

• Makas

  Makas, bir döviz ya da altının alış fiyatı ile satış fiyatı arasındaki farktır; banka, döviz bürosu veya kuyumcunun işlem başına kazancını gösterir.

• Parite

  Parite, iki yabancı para birimi arasındaki değişim oranıdır; EUR/USD paritesi 1 euronun kaç dolar ettiğini gösterir.

• Pip

  Pip, döviz paritelerinde fiyatın en küçük standart değişim birimidir; çoğu paritede virgülden sonraki dördüncü basamağı ifade eder.

• Reel efektif döviz kuru (REK)

  Reel efektif döviz kuru, bir paranın ticaret ortaklarının paralarına karşı değerini, enflasyon farklarını da hesaba katarak ölçen endekstir.

• Revalüasyon

  Revalüasyon, sabit ya da yönetilen kur rejiminde ulusal paranın yabancı paralara karşı resmi kararla değerlendirilmesidir; devalüasyonun tersidir.

• Sabit kur rejimi

  Sabit kur rejimi, ulusal paranın değerinin merkez bankası tarafından belirli bir yabancı paraya ya da para sepetine karşı sabit bir oranda tutulduğu sistemdir.

• Serbest piyasa kuru

  Serbest piyasa kuru, döviz ve altının Kapalıçarşı gibi serbest piyasalarda, alıcı ve satıcıların anlık tekliflerine göre oluşan fiyatıdır.

• Spread

  Spread, iki fiyat ya da iki getiri arasındaki farktır; piyasalarda çoğunlukla alış-satış (bid-ask) farkı, tahvil piyasasında ise iki faiz arasındaki fark anlamında kullanılır.

• SWIFT

  SWIFT, dünya genelindeki bankaların uluslararası para transferi talimatlarını güvenli biçimde ilettiği mesajlaşma ağıdır.

• TCMB gösterge kuru

  TCMB gösterge kuru, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın her iş günü saat 15:30’da ilan ettiği, resmi işlemlerde esas alınan döviz alış ve satış kurudur.

Altın

• Altın bozdurma

  Altın bozdurma, elde bulunan altını kuyumcuya ya da bankaya satarak paraya çevirmektir; işlem alış fiyatı üzerinden yapılır.

• Altın fonu

  Altın fonu, topladığı parayı ağırlıklı olarak altına ve altına dayalı araçlara yatıran yatırım fonudur; pay alarak dolaylı yoldan altına yatırım yapılır.

• Altın günü

  Altın günü, bir grup kişinin belirli aralıklarla toplanıp her seferinde sırası gelen üyeye altın (çoğunlukla çeyrek ya da gram) hediye ettiği geleneksel birikim yöntemidir.

• Altın hesabı

  Altın hesabı, bankada TL karşılığı ödenerek gram cinsinden altın biriktirilen, fiziki teslimat yapılmadan tutulan hesaptır.

• Altın sertifikası

  Altın sertifikası, belirli miktarda fiziki altını temsil eden ve Borsa İstanbul’da hisse senedi gibi alınıp satılabilen bir sermaye piyasası aracıdır.

• Altın/gümüş oranı

  Altın/gümüş oranı, bir ons altın fiyatının bir ons gümüş fiyatına bölünmesiyle bulunur ve bir ons altınla kaç ons gümüş alınabileceğini gösterir.

• Ata altın

  Ata altın, ön yüzünde Atatürk portresi bulunan Cumhuriyet altınının halk arasındaki adıdır; Darphane tarafından 22 ayar olarak basılır.

• Ata beşli altın

  Ata beşli, Cumhuriyet altınının beş katı ağırlığında (yaklaşık 36 gram) basılan, Atatürk portreli 22 ayar Darphane altınıdır.

• Ayar

  Ayar, altın alaşımındaki saf altın oranını 24 üzerinden ifade eden saflık ölçüsüdür; 24 ayar saf altın, 22 ayar ise 24 parçanın 22’si altın olan alaşımdır.

• Bilezik

  Bilezik, bileğe takılan halka biçimli altın takıdır; Türkiye’de en yaygın türü 22 ayar altından yapılan ve gramla satılan bileziktir.

• Cumhuriyet altını

  Cumhuriyet altını (Ata altın), üzerinde Atatürk portresi bulunan, yaklaşık 7,2 gram ağırlığında ve 22 ayar olan Darphane altınıdır.

• Çeyrek altın

  Çeyrek altın, Darphane tarafından basılan, yaklaşık 1,75 gram ağırlığında ve 22 ayar (916 milyem) saflıkta olan ziynet altınıdır.

• Eski ve yeni altın farkı

  Eski altın, önceki yıllarda basılmış ve piyasada dolaşan ziynet altınlarıdır; yeni altın ise o yıl basılmış ürünleri ifade eder ve genellikle biraz daha pahalıdır.

• Fiziki altın

  Fiziki altın, külçe, sikke, ziynet altını ya da takı gibi elde tutulabilen, somut olarak sahip olunan altındır.

• Gram altın

  Gram altın, 24 ayar (995 veya 999,9 milyem) saflıktaki altının 1 gramının TL cinsinden fiyatıdır; Türkiye’de en çok takip edilen altın göstergesidir.

• Gremse altın

  Gremse altın, iki buçuk tam altına denk gelen, yaklaşık 17,5 gram ağırlığında ve 22 ayar olan büyük boy ziynet altınıdır.

• Has altın

  Has altın, saflık derecesi en az 995 milyem olan, içinde neredeyse hiç başka metal bulunmayan 24 ayar altındır.

• Hurda altın

  Hurda altın, kırık, eskimiş ya da artık kullanılmayan altın takı ve parçalardır; değeri ağırlığı ve ayarına göre içerdiği saf altın üzerinden belirlenir.

• İşçilik

  İşçilik, altın ürünün içindeki saf altın değerine eklenen üretim, tasarım ve satış maliyetidir; takı ve süs altınlarında fiyatın önemli bir kısmını oluşturabilir.

• Kapalıçarşı fiyatı

  Kapalıçarşı fiyatı, İstanbul Kapalıçarşı’daki altın toptancıları ve döviz bürolarında oluşan, Türkiye’de serbest piyasa fiyatı olarak kabul edilen alış-satış fiyatıdır.

• Karat (altın ayarı)

  Karat, altında saflığı 24 üzerinden gösteren uluslararası birimdir ve Türkçedeki “ayar” ile aynı anlama gelir; değerli taşlarda ise ağırlık birimidir.

• Kuyum

  Kuyum, altın, gümüş gibi değerli madenlerden yapılmış takı ve süs eşyalarının genel adıdır; bu işi yapan sektöre kuyumculuk denir.

• Külçe altın

  Külçe altın, has altının belirli ağırlıklarda dökülerek ya da preslenerek seri numarası ve saflık damgasıyla paketlenmiş halidir.

• LBMA

  LBMA (London Bullion Market Association), Londra’daki külçe altın ve gümüş piyasasının standartlarını belirleyen ve günlük referans fiyatların oluştuğu birliktir.

• Milyem

  Milyem, altın ve gümüşün saflığını binde birim cinsinden gösteren ölçüdür; 916 milyem, alaşımın binde 916’sının saf altın olduğu anlamına gelir.

• Ons (troy ons)

  Ons (troy ons), değerli metallerin uluslararası piyasada fiyatlandığı ağırlık birimidir ve 31,1035 grama eşittir.

• Reşat altını

  Reşat altını, Osmanlı padişahı Sultan Mehmed Reşad’ın tuğrasını taşıyan, bugün de Darphane tarafından basılan 22 ayar süs ve ziynet altınıdır.

• Tam altın

  Tam altın, dört çeyrek ağırlığına denk gelen, yaklaşık 7 gram ağırlığında ve 22 ayar olan Darphane ziynet altınıdır.

• Yarım altın

  Yarım altın, iki çeyrek altına denk gelen, yaklaşık 3,5 gram ağırlığında ve 22 ayar olan Darphane ziynet altınıdır.

• Ziynet altını

  Ziynet altını, çeyrek, yarım, tam, gremse ve beşi bir yerde gibi düğün ve hediyelerde kullanılan, standart ağırlıkta 22 ayar altın ürünlerin genel adıdır.

Ekonomi ve para politikası

• Baz etkisi

  Baz etkisi, yıllık değişim oranlarının, karşılaştırılan geçmiş dönemdeki olağan dışı yüksek ya da düşük değerler nedeniyle olduğundan farklı görünmesidir.

• Baz puan

  Baz puan, faiz ve getiri farklarını ifade etmek için kullanılan, yüzde bir puanın yüzde biri olan ölçü birimidir; 100 baz puan 1 yüzde puana eşittir.

• Bono (Hazine bonosu)

  Bono, vadesi bir yıl ya da daha kısa olan borçlanma senedidir; Türkiye’de Hazine’nin kısa vadeli borçlanma aracı olarak bilinir.

• Bütçe açığı

  Bütçe açığı, devletin belirli bir dönemdeki harcamalarının gelirlerini aşması durumunda oluşan farktır.

• Cari açık

  Cari açık, bir ülkenin mal, hizmet, gelir ve transferlerden oluşan dış işlemlerinde yurt dışına ödediğinin, yurt dışından elde ettiğini aşmasıdır.

• CDS (kredi temerrüt takası)

  CDS (credit default swap), bir borçlunun temerrüde düşme riskine karşı alınan sigorta benzeri türev üründür; ülke CDS primi, ülkenin risk algısını ölçmek için kullanılır.

• Çekirdek enflasyon

  Çekirdek enflasyon, fiyatları en oynak kalemler (enerji, gıda, alkol-tütün, altın gibi) dışarıda bırakılarak hesaplanan ve enflasyonun ana eğilimini gösteren ölçüdür.

• Deflasyon

  Deflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin bir süre boyunca sürekli düşmesidir; enflasyonun tersidir.

• Dezenflasyon

  Dezenflasyon, enflasyon oranının düşmesidir; fiyatlar artmaya devam eder ama eskisinden daha yavaş artar.

• Dış ticaret açığı

  Dış ticaret açığı, bir ülkenin belirli bir dönemde yaptığı ithalatın ihracatını aşan kısmıdır.

• DİBS (Devlet İç Borçlanma Senedi)

  DİBS, Hazine’nin yurt içinden TL, döviz ya da altın cinsinden borçlanmak için ihraç ettiği bono ve tahvillerin genel adıdır.

• Doğrudan yabancı yatırım

  Doğrudan yabancı yatırım, yurt dışındaki bir yatırımcının bir ülkede şirket kurması, fabrika açması ya da mevcut bir şirketin önemli bir payını uzun vadeli amaçla satın almasıdır.

• Enflasyon

  Enflasyon, mal ve hizmet fiyatlarının genel düzeyinin sürekli artması, dolayısıyla paranın satın alma gücünün azalmasıdır.

• Enflasyon beklentisi

  Enflasyon beklentisi, hane halkı, şirketler ve piyasa katılımcılarının gelecek dönem için öngördüğü enflasyon oranıdır.

• Eurobond

  Eurobond, bir devletin ya da şirketin uluslararası piyasalarda dolar, euro gibi yabancı para cinsinden ihraç ettiği tahvildir.

• Faiz koridoru

  Faiz koridoru, merkez bankasının bankalara gecelik borç verdiği faiz (üst bant) ile bankalardan gecelik borç aldığı faiz (alt bant) arasındaki aralıktır.

• Fed (ABD Merkez Bankası)

  Fed (Federal Reserve), ABD’nin merkez bankasıdır; belirlediği faiz oranları doları ve dünya genelindeki finansal koşulları etkiler.

• Getiri eğrisi

  Getiri eğrisi, aynı ihraççıya ait farklı vadelerdeki tahvillerin faizlerini vade sırasına göre gösteren eğridir.

• GSYH (Gayri Safi Yurt İçi Hasıla)

  GSYH, bir ülkenin sınırları içinde belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin piyasa değerinin toplamıdır.

• Hiperenflasyon

  Hiperenflasyon, fiyatların çok kısa sürede kontrolden çıkacak hızda arttığı aşırı yüksek enflasyon durumudur; yaygın bir tanıma göre aylık enflasyonun %50’yi aşmasıdır.

• IMF

  IMF (Uluslararası Para Fonu), uluslararası para sisteminin istikrarını gözetmek ve ödemeler dengesi sorunu yaşayan üye ülkelere koşullu finansman sağlamak için kurulmuş uluslararası kuruluştur.

• İşsizlik oranı

  İşsizlik oranı, iş arayan ve çalışmaya hazır olduğu halde iş bulamayan kişilerin toplam işgücüne oranıdır.

• Kredi notu

  Kredi notu, derecelendirme kuruluşlarının bir ülkenin ya da şirketin borçlarını zamanında ödeme kapasitesine verdiği nottur.

• Net rezerv

  Net rezerv, merkez bankasının brüt döviz ve altın rezervlerinden kısa vadeli döviz yükümlülükleri düşüldükten sonra kalan, gerçekten kendisine ait kısmıdır.

• Ödemeler dengesi

  Ödemeler dengesi, bir ülkenin belirli bir dönemde dünyanın geri kalanıyla yaptığı tüm ekonomik işlemleri gösteren tablodur.

• Para arzı (M1, M2, M3)

  Para arzı, ekonomide dolaşımdaki nakit ile bankalardaki mevduatların belirli tanımlara göre toplamıdır; M1, M2 ve M3 farklı genişlikteki ölçülerdir.

• Parasal genişleme (QE)

  Parasal genişleme, merkez bankasının faizleri düşürmesi ya da piyasadan büyük miktarda tahvil satın alarak ekonomiye para enjekte etmesiyle uygulanan gevşek para politikasıdır.

• Parasal sıkılaşma

  Parasal sıkılaşma, merkez bankasının enflasyonu düşürmek için faizleri artırması ya da piyasadaki likiditeyi azaltmasıdır; tersine parasal genişleme denir.

• PMI (Satın Alma Yöneticileri Endeksi)

  PMI, imalat ya da hizmet şirketlerinin satın alma yöneticileriyle yapılan ankete dayanan ve faaliyetlerin genişlediğini ya da daraldığını gösteren öncü göstergedir.

• Politika faizi

  Politika faizi, merkez bankasının para politikasını yürütmek için belirlediği temel faiz oranıdır; Türkiye’de bir hafta vadeli repo ihale faiz oranıdır.

• PPK (Para Politikası Kurulu)

  PPK, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası bünyesinde politika faizine ve para politikasının yönüne karar veren kuruldur.

• Repo

  Repo, bir tarafın menkul kıymeti geri almak üzere satarak kısa vadeli borçlandığı işlemdir; merkez bankaları piyasaya likidite vermek için repo kullanır.

• Resesyon

  Resesyon, ekonomik faaliyetin genel olarak daraldığı dönemdir; yaygın tanımla gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) arka arkaya iki çeyrek küçülmesidir.

• Rezerv (döviz rezervi)

  Rezerv, merkez bankasının elinde tuttuğu döviz, altın ve diğer dış varlıklardır; ülkenin dış ödeme gücünü ve kura müdahale kapasitesini gösterir.

• Sıcak para

  Sıcak para, yüksek getiri fırsatlarına göre ülkeler arasında hızla yer değiştiren kısa vadeli yabancı portföy yatırımlarıdır.

• Stagflasyon

  Stagflasyon, ekonomide durgunluk (düşük ya da negatif büyüme, yüksek işsizlik) ile yüksek enflasyonun aynı anda yaşandığı durumdur.

• Swap

  Swap, iki tarafın belirli bir süre boyunca para birimlerini ya da faiz ödemelerini karşılıklı olarak değiştirmesini sağlayan türev işlemdir.

• Swap hariç net rezerv

  Swap hariç net rezerv, net rezervden merkez bankasının swap işlemleriyle geçici olarak edindiği dövizin de çıkarılmasıyla bulunan rezerv ölçüsüdür.

• Tahvil

  Tahvil, devletin ya da şirketlerin borç almak için çıkardığı, sahibine belirli tarihlerde faiz (kupon) ve vade sonunda anapara ödeyen borçlanma aracıdır.

• TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası)

  TCMB, Türkiye’de fiyat istikrarını sağlamakla görevli, para politikasını belirleyen ve Türk lirasını ihraç eden merkez bankasıdır.

• Ters repo

  Ters repo, bir menkul kıymetin ileri tarihte geri satılması vaadiyle satın alınmasıdır; nakit fazlası olan taraf, menkul kıymeti teminat alarak kısa süreli borç verir.

• TLREF

  TLREF (Türk Lirası Gecelik Referans Faiz Oranı), Borsa İstanbul’daki gecelik repo işlemlerinden hesaplanan ve TL için gösterge kabul edilen gecelik faiz oranıdır.

• TÜFE (Tüketici Fiyat Endeksi)

  TÜFE, hanelerin tükettiği mal ve hizmetlerin fiyatlarındaki değişimi ölçen ve Türkiye’de resmi enflasyon oranının hesaplandığı endekstir.

• ÜFE (Üretici Fiyat Endeksi)

  ÜFE, üreticilerin sattığı mal ve hizmetlerin fiyatlarındaki değişimi ölçen endekstir; Türkiye’de yurt içi ÜFE (Yİ-ÜFE) TÜİK tarafından aylık yayımlanır.

• Zorunlu karşılık

  Zorunlu karşılık, bankaların topladığı mevduat ve bazı yükümlülüklerin belirli bir oranını merkez bankasında bloke tutma zorunluluğudur.

Faiz, mevduat ve vergi

• Basit faiz

  Basit faiz, faizin yalnızca anapara üzerinden hesaplandığı ve kazanılan faizin yeniden faize eklenmediği hesaplama yöntemidir.

• Bileşik faiz

  Bileşik faiz, her dönemde kazanılan faizin anaparaya eklenerek sonraki dönemde onunla birlikte faiz kazanmasıdır; “faizin faizi” olarak da anılır.

• BSMV

  BSMV (Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi), bankaların ve sigorta şirketlerinin yaptığı işlemlerden alınan bir vergidir; kredilerde faiz tutarı üzerinden tahsil edilir.

• Damga vergisi

  Damga vergisi, sözleşme, maaş bordrosu, makbuz ve taahhütname gibi kâğıtlar ve belgeler üzerinden alınan vergidir.

• Gelir vergisi

  Gelir vergisi, gerçek kişilerin bir takvim yılı içinde elde ettiği ücret, kira, serbest meslek, ticari kazanç ve menkul sermaye iradı gibi gelirler üzerinden alınan vergidir.

• Gümrük vergisi

  Gümrük vergisi, yurt dışından ülkeye getirilen mallar üzerinden, malın türüne ve menşeine göre alınan vergidir.

• Katılım hesabı

  Katılım hesabı, katılım bankalarında faiz yerine kâr ve zarara katılma esasıyla işleyen, getirisi önceden kesin olarak belirlenmeyen birikim hesabıdır.

• KDV (Katma Değer Vergisi)

  KDV, mal ve hizmetlerin üretimden tüketime her aşamada yaratılan katma değer üzerinden alınan ve yükünü son tüketicinin taşıdığı dolaylı vergidir.

• Kira artış oranı

  Kira artış oranı, konut ve çatılı işyeri kiralarında yenilenen kira yılında uygulanabilecek en yüksek artıştır; yasal üst sınır TÜFE’nin son 12 aylık ortalamasıdır.

• KKDF

  KKDF (Kaynak Kullanımını Destekleme Fonu), bireysel kredilerde faiz tutarı üzerinden alınan ve kredinin etkin maliyetini artıran bir fon kesintisidir.

• Kur korumalı mevduat (KKM)

  Kur korumalı mevduat, TL mevduatın vade sonunda döviz kurundaki artışa karşı korunduğu, Aralık 2021’de başlatılan devlet destekli mevduat ürünüdür.

• Mevduat faizi

  Mevduat faizi, bankaya belirli bir süre için yatırılan paraya bankanın ödediği faizdir; Türkiye’de genellikle yıllık brüt oran olarak ilan edilir.

• Mevduat sigortası (TMSF)

  Mevduat sigortası, bir bankanın faaliyet izninin kaldırılması halinde gerçek kişilere ait mevduatın belirli bir tutara kadar TMSF tarafından ödenmesini sağlayan güvencedir.

• MTV (Motorlu Taşıtlar Vergisi)

  MTV, trafiğe kayıtlı motorlu taşıtların sahiplerinden her yıl alınan ve aracın türü, yaşı, motor hacmi ve değerine göre belirlenen vergidir.

• ÖTV (Özel Tüketim Vergisi)

  ÖTV, akaryakıt, otomobil, alkollü içki, tütün ürünleri ve bazı lüks tüketim mallarından bir kez alınan özel bir vergidir.

• Reel faiz

  Reel faiz, nominal faiz oranından enflasyonun etkisinin arındırılmasıyla bulunan, paranın gerçek getirisini gösteren faizdir.

• Stopaj

  Stopaj, gelir elde edilirken vergi tutarının kaynağında kesilerek doğrudan devlete ödenmesidir; mevduat faizinde banka, faizi ödemeden önce stopajı keser.

• Tevkifat

  Tevkifat, vergiyi doğuran işlemde ödemeyi yapan tarafın vergiyi ödemeden keserek doğrudan vergi dairesine yatırmasıdır; günlük dilde stopaj ile aynı anlamda kullanılır.

• Vadeli mevduat

  Vadeli mevduat, belirli bir süre boyunca çekilmemek koşuluyla bankaya yatırılan ve vade sonunda faiz kazandıran hesaptır.

• Vadesiz mevduat

  Vadesiz mevduat, her an para yatırılıp çekilebilen ve genellikle faiz getirmeyen ya da çok düşük faiz getiren banka hesabıdır.

• Yeniden değerleme oranı

  Yeniden değerleme oranı, Vergi Usul Kanunu’na göre her yıl üretici fiyatlarındaki yıllık değişim esas alınarak belirlenen ve birçok vergi, harç ve cezanın güncellenmesinde kullanılan orandır.

Kredi, kart ve maaş

• Akdi faiz

  Akdi faiz, kredi kartı borcunun asgari tutarı ödenip kalan kısmının bir sonraki döneme devredilmesi halinde bu kalan borca uygulanan sözleşme faizidir.

• Asgari ücret

  Asgari ücret, bir işçinin normal çalışma süresi karşılığında alabileceği yasal en düşük ücrettir; Türkiye’de Asgari Ücret Tespit Komisyonu tarafından belirlenir.

• Borç yapılandırma

  Borç yapılandırma, ödenmekte zorlanılan bir borcun vade, taksit sayısı ya da faiz koşullarının alacaklıyla anlaşarak yeniden düzenlenmesidir.

• Brüt maaş

  Brüt maaş, çalışana ödenen ücretin vergi ve sigorta kesintilerinden önceki tutarıdır; kesintiler sonrası ele geçen tutara net maaş denir.

• Eşit taksitli kredi

  Eşit taksitli kredi, vade boyunca her ay aynı tutarda taksit ödenen ve taksitlerin içindeki faiz payı zamanla azalırken anapara payı artan geri ödeme planıdır.

• Hesap kesim tarihi

  Hesap kesim tarihi, kredi kartında o döneme ait harcamaların toplanarak ekstrenin oluşturulduğu tarihtir; son ödeme tarihi bu tarihten birkaç gün sonra gelir.

• İhtiyaç kredisi

  İhtiyaç kredisi, bireylere belirli bir amaç gösterme zorunluluğu olmadan, kişisel harcamaları için verilen tüketici kredisidir.

• Kıdem tazminatı

  Kıdem tazminatı, en az bir yıl çalışan işçinin iş sözleşmesi kanunda sayılan hallerle sona erdiğinde işverenin ödemekle yükümlü olduğu tazminattır.

• KKB (Kredi Kayıt Bürosu)

  KKB, bankalar ve finans kuruluşları arasında kişi ve şirketlerin kredi bilgilerinin paylaşılmasını sağlayan kuruluştur.

• Konut kredisi

  Konut kredisi, ev satın almak için kullanılan ve satın alınan konutun ipotek edilmesiyle verilen uzun vadeli kredidir.

• Kredi erken kapama

  Erken kapama, kredinin kalan borcunun vadesinden önce tamamen ödenmesidir; tüketici kredilerinde bu durumda kalan vadeye ait faizden indirim yapılır.

• Kredi kartı asgari ödeme tutarı

  Asgari ödeme tutarı, kredi kartı borcunun, gecikme faizi işlememesi ve kartın kullanıma kapanmaması için son ödeme tarihine kadar ödenmesi gereken en düşük kısmıdır.

• Kredi notu (Findeks)

  Kişisel kredi notu, bir kişinin geçmiş kredi ve kart ödeme davranışlarına göre hesaplanan ve geri ödeme riskini gösteren puandır; Türkiye’de KKB’nin Findeks hizmetiyle 1–1900 arasında verilir.

• Nakit avans

  Nakit avans, kredi kartı limitinden ATM ya da şube üzerinden nakit para çekilmesidir.

• Taşıt kredisi

  Taşıt kredisi, sıfır ya da ikinci el araç satın almak için kullanılan ve genellikle aracın rehin alınmasıyla verilen tüketici kredisidir.

• Temerrüt (gecikme) faizi

  Temerrüt faizi, borcun vadesinde ödenmemesi durumunda borçlunun, gecikilen süre için ödemekle yükümlü olduğu faizdir.

• Yıllık maliyet oranı

  Yıllık maliyet oranı, bir kredinin faiz, vergi, masraf ve sigorta gibi tüm maliyetlerini yıllık bileşik bir oranla gösteren ve farklı teklifleri karşılaştırmayı sağlayan orandır.

Yatırım kavramları

• Alternatif maliyet (fırsat maliyeti)

  Alternatif maliyet, bir seçeneği tercih ettiğinizde vazgeçtiğiniz en iyi diğer seçeneğin getirisidir.

• Carry trade

  Carry trade, düşük faizli bir para biriminden borçlanıp elde edilen parayı yüksek faizli bir para biriminde değerlendirerek faiz farkından kazanç sağlama stratejisidir.

• Likidite

  Likidite, bir varlığın değerini fazla kaybetmeden hızla nakde çevrilebilme kolaylığıdır; piyasa için ise alıcı ve satıcı bulmanın kolaylığını anlatır.

• Maliyet ortalaması (düzenli alım)

  Maliyet ortalaması, fiyat ne olursa olsun belirli aralıklarla sabit tutarda alım yaparak ortalama alış maliyetini zamana yaymaktır.

• Nominal getiri

  Nominal getiri, bir yatırımın enflasyon dikkate alınmadan, yalnızca para tutarındaki değişime göre hesaplanan getirisidir.

• Portföy çeşitlendirme

  Portföy çeşitlendirme, birikimin farklı varlık türlerine dağıtılarak tek bir varlıktaki sert düşüşün toplam birikimi etkileme riskinin azaltılmasıdır.

• Reel getiri

  Reel getiri, bir yatırımın enflasyon etkisi çıkarıldıktan sonraki getirisidir; paranın satın alma gücünün gerçekte ne kadar arttığını ya da azaldığını gösterir.

• Risk-getiri dengesi

  Risk-getiri dengesi, daha yüksek getiri beklentisinin genellikle daha yüksek değer kaybı riski ve dalgalanmayla birlikte geldiği ilkesidir.

• Volatilite

  Volatilite, bir varlığın fiyatının belirli bir dönemde ne kadar sert ve sık dalgalandığını gösteren ölçüdür; genellikle getirilerin standart sapmasıyla hesaplanır.

• Yıllık bileşik getiri (CAGR)

  Yıllık bileşik getiri (CAGR), bir yatırımın birden fazla yıl boyunca her yıl ortalama hangi sabit oranda büyümüş olduğunu gösteren orandır.

Borsa ve sermaye piyasası

• Açığa satış

  Açığa satış, sahip olunmayan bir varlığı ödünç alarak satmak ve daha sonra düşük fiyattan geri alıp iade ederek fiyat düşüşünden kazanç sağlamaya çalışmaktır.

• Ayı piyasası

  Ayı piyasası, fiyatların uzun süre boyunca düştüğü ve kötümserliğin hâkim olduğu piyasa dönemidir; yaygın tanımla zirveden %20 ve üzeri düşüş bu döneme işaret eder.

• Bedelli sermaye artırımı

  Bedelli sermaye artırımı, şirketin yeni pay çıkararak ortaklarından ya da yatırımcılardan nakit kaynak toplamasıdır.

• Bedelsiz sermaye artırımı

  Bedelsiz sermaye artırımı, şirketin iç kaynaklarını (yedekler, geçmiş kârlar) sermayeye ekleyerek ortaklarına ücretsiz yeni pay vermesidir.

• BIST 100

  BIST 100, Borsa İstanbul’da işlem gören ve piyasa değeri ile işlem hacmine göre seçilen 100 şirketin hisselerinden oluşan ana gösterge endeksidir.

• Boğa piyasası

  Boğa piyasası, fiyatların uzun bir süre boyunca genel olarak yükseldiği ve yatırımcı iyimserliğinin hâkim olduğu piyasa dönemidir.

• Borsa yatırım fonu (ETF)

  Borsa yatırım fonu (ETF), bir endeksi, emtiayı ya da varlık sepetini izleyen ve payları borsada hisse senedi gibi gün içinde alınıp satılan fondur.

• Devre kesici

  Devre kesici, bir hisse ya da endeks kısa sürede belirli bir oranda hareket ettiğinde işlemlerin geçici olarak durdurulmasını sağlayan otomatik mekanizmadır.

• Endeks (borsa endeksi)

  Endeks, seçilmiş bir grup varlığın fiyat değişimini tek bir sayıyla izlemeyi sağlayan göstergedir; borsada belirli hisselerin ortak performansını ölçer.

• F/K oranı

  F/K (fiyat/kazanç) oranı, bir hissenin fiyatının pay başına yıllık net kâra bölünmesiyle bulunan ve şirketin kârına göre ne kadar pahalı fiyatlandığını gösteren değerleme ölçüsüdür.

• Halka arz

  Halka arz, bir şirketin paylarını ilk kez borsada işlem görmek üzere yatırımcılara satışa sunmasıdır.

• Hisse senedi (pay)

  Hisse senedi, bir anonim şirketin sermayesindeki ortaklık payını temsil eden ve sahibine kâr payı, oy ve rüçhan gibi haklar veren sermaye piyasası aracıdır.

• Kaldıraç

  Kaldıraç, yatırımcının yatırdığı teminatın birkaç katı büyüklüğünde pozisyon açabilmesidir; kazancı da zararı da aynı oranda büyütür.

• Limit emir

  Limit emir, bir varlığı yalnızca belirlenen fiyattan ya da daha iyisinden almak veya satmak için verilen emirdir.

• Lot

  Lot, borsada alım satımın yapıldığı asgari miktar birimidir; Borsa İstanbul pay piyasasında 1 lot 1 adet paya karşılık gelir.

• Marjin call (teminat tamamlama çağrısı)

  Marjin call, kaldıraçlı işlemlerde zarar nedeniyle hesaptaki teminatın gerekli seviyenin altına düşmesi üzerine aracı kurumun ek teminat istemesidir.

• MKK

  MKK (Merkezi Kayıt Kuruluşu), Türkiye’de hisse senedi, tahvil ve fon payı gibi sermaye piyasası araçlarının yatırımcılar adına elektronik ortamda kaydını tutan kurumdur.

• Opsiyon

  Opsiyon, sahibine bir varlığı belirli bir tarihte ya da o tarihe kadar önceden belirlenmiş fiyattan alma (call) veya satma (put) hakkı veren, ancak yükümlülük getirmeyen sözleşmedir.

• PD/DD oranı

  PD/DD (piyasa değeri/defter değeri) oranı, şirketin borsadaki değerinin, bilançosundaki özkaynaklarına kaç kat olduğunu gösterir.

• Piyasa emri

  Piyasa emri, fiyat belirtmeden, o anda tahtada bulunan en iyi fiyatlardan hemen gerçekleşmesi istenen alım ya da satım emridir.

• SPK

  SPK (Sermaye Piyasası Kurulu), Türkiye’de sermaye piyasalarını düzenleyen ve denetleyen bağımsız kamu kurumudur.

• Stop-loss (zarar durdur)

  Stop-loss, fiyat belirlenen seviyeye geldiğinde pozisyonun otomatik olarak satılması ya da kapatılması için verilen ve zararı sınırlamayı amaçlayan emirdir.

• Takas (T+2)

  Takas, borsada gerçekleşen bir işlemde menkul kıymetin alıcıya, paranın satıcıya fiilen geçmesidir; Borsa İstanbul pay piyasasında bu işlem T+2 günde tamamlanır.

• Tavan ve taban fiyat

  Tavan ve taban, bir hissenin bir işlem gününde ulaşabileceği en yüksek ve en düşük fiyat sınırlarıdır; önceki günün kapanış fiyatına göre belirlenen fiyat marjıyla hesaplanır.

• TEFAS

  TEFAS (Türkiye Elektronik Fon Alım Satım Platformu), farklı portföy yönetim şirketlerinin yatırım fonlarının tek bir platform üzerinden alınıp satılmasını sağlayan sistemdir.

• Teknik analiz

  Teknik analiz, geçmiş fiyat ve işlem hacmi verilerini grafikler ve göstergelerle inceleyerek gelecekteki fiyat hareketleri hakkında fikir edinmeye çalışan yöntemdir.

• Temel analiz

  Temel analiz, bir şirketin ya da varlığın gerçek değerini finansal tablolar, sektör koşulları ve ekonomik verilerle tahmin etmeye çalışan değerleme yöntemidir.

• Temettü (kâr payı)

  Temettü, şirketin dönem kârının bir kısmını nakit ya da pay olarak ortaklarına dağıtmasıdır.

• Vadeli işlem sözleşmesi (futures)

  Vadeli işlem sözleşmesi, bir varlığın belirli bir miktarının ileri bir tarihte, bugünden belirlenen fiyattan alınıp satılmasını öngören standart borsa sözleşmesidir.

• VİOP

  VİOP (Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası), Borsa İstanbul bünyesinde endeks, hisse, döviz, altın ve emtiaya dayalı vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin işlem gördüğü piyasadır.

• Yatırım fonu

  Yatırım fonu, birçok yatırımcıdan toplanan paranın portföy yöneticileri tarafından belirli bir stratejiyle hisse, tahvil, altın, döviz gibi araçlara yatırıldığı ortak portföydür.

Kripto para

• Akıllı sözleşme

  Akıllı sözleşme, blokzincir üzerinde çalışan ve önceden yazılmış koşullar gerçekleştiğinde kendiliğinden işlem yapan programdır.

• Altcoin

  Altcoin, Bitcoin dışındaki tüm kripto paralara verilen genel addır.

• Bitcoin

  Bitcoin, 2009’da Satoshi Nakamoto takma adlı kişi ya da grup tarafından başlatılan, merkezi bir otoriteye bağlı olmadan blokzincir üzerinde çalışan ilk kripto paradır.

• Blokzincir (blockchain)

  Blokzincir, işlemlerin bloklar halinde kaydedildiği ve her bloğun bir öncekine kriptografik olarak bağlandığı, çok sayıda bilgisayarda tutulan dağıtık kayıt defteridir.

• DeFi (merkeziyetsiz finans)

  DeFi (merkeziyetsiz finans), borç verme, borç alma, takas ve faiz kazanma gibi finansal hizmetlerin banka gibi aracılar olmadan akıllı sözleşmelerle sunulmasıdır.

• Dijital merkez bankası parası (CBDC)

  CBDC (merkez bankası dijital parası), bir ülkenin merkez bankası tarafından çıkarılan ve nakit gibi doğrudan merkez bankasının yükümlülüğü olan dijital paradır.

• Ethereum

  Ethereum, akıllı sözleşmelerin ve merkeziyetsiz uygulamaların çalıştırılabildiği bir blokzincir platformudur; yerel kripto parası Ether (ETH) olarak adlandırılır.

• Halving (yarılanma)

  Halving, Bitcoin ağında madencilere yeni blok başına verilen ödülün yaklaşık dört yılda bir yarıya indirilmesidir.

• Kripto cüzdan

  Kripto cüzdan, kripto varlıkları göndermek, almak ve saklamak için gereken özel anahtarları tutan yazılım ya da donanımdır.

• Kripto madenciliği

  Kripto madenciliği, iş ispatı kullanan blokzincirlerde işlemleri doğrulamak ve yeni blok eklemek için işlem gücü harcanması, karşılığında yeni coin ve işlem ücreti kazanılmasıdır.

• Kripto para borsası

  Kripto para borsası, kullanıcıların kripto varlıkları TL, dolar ya da başka kripto paralar karşılığında alıp sattığı merkezi işlem platformudur.

• Kurtarma ifadesi (seed phrase)

  Kurtarma ifadesi, bir kripto cüzdanın tüm özel anahtarlarının türetildiği ve genellikle 12 ya da 24 İngilizce kelimeden oluşan yedek anahtar dizisidir.

• Merkeziyetsiz borsa (DEX)

  Merkeziyetsiz borsa (DEX), kripto varlıkların bir şirketin hesabına yatırılmadan, kullanıcıların kendi cüzdanlarından akıllı sözleşmeler aracılığıyla takas edildiği platformdur.

• NFT

  NFT (değiştirilemez token), blokzincirde kayıtlı ve her biri benzersiz olan, dijital bir varlığın sahipliğini ya da özgünlüğünü temsil eden tokendir.

• Özel anahtar (private key)

  Özel anahtar, bir kripto cüzdandaki varlıklar üzerinde işlem yapma yetkisini kanıtlayan gizli şifreleme anahtarıdır.

• Piyasa değeri

  Piyasa değeri, bir varlığın dolaşımdaki toplam miktarı ile birim fiyatının çarpımıdır; kripto paralarda ve hisse senetlerinde büyüklüğü karşılaştırmak için kullanılır.

• Proof of Stake (hisse ispatı)

  Proof of Stake (hisse ispatı), blokları doğrulama hakkının, ağda teminat olarak kilitlenen coin miktarına göre dağıtıldığı mutabakat yöntemidir.

• Proof of Work (iş ispatı)

  Proof of Work (iş ispatı), ağa yeni blok eklemek isteyenlerin hesaplama gücü harcayarak bir bulmacayı çözdüğünü kanıtlamasına dayanan mutabakat yöntemidir.

• Sıcak cüzdan

  Sıcak cüzdan, internete bağlı bir cihazda (telefon, bilgisayar, tarayıcı eklentisi ya da borsa hesabı) çalışan kripto cüzdandır.

• Soğuk cüzdan

  Soğuk cüzdan, özel anahtarları internete bağlı olmayan bir ortamda (genellikle bir donanım cihazında) saklayan kripto cüzdandır.

• Stablecoin

  Stablecoin, değeri dolar gibi bir para birimine ya da altın gibi bir varlığa sabitlenmeye çalışılan kripto paradır; USDT ve USDC en bilinen örnekleridir.

• Staking

  Staking, hisse ispatı kullanan bir ağda coinleri belirli süre kilitleyerek ağın doğrulanmasına katkı vermek ve karşılığında ödül almaktır.

• Token

  Token, kendi blokzinciri olmayan ve Ethereum gibi mevcut bir blokzincir üzerinde akıllı sözleşmeyle oluşturulan dijital varlıktır.

Emtia ve akaryakıt

• Akaryakıtta ÖTV

  Akaryakıtta ÖTV (Özel Tüketim Vergisi), benzin, motorin ve LPG’nin litresi başına sabit tutar olarak alınan ve pompa fiyatının önemli bir bölümünü oluşturan vergidir.

• Brent petrol

  Brent petrol, Kuzey Denizi’nden çıkarılan ve dünya ham petrol fiyatlarının başlıca referansı kabul edilen petrol türüdür; fiyatı varil başına dolar olarak ifade edilir.

• Doğalgaz birim fiyatı

  Doğalgaz birim fiyatı, konut ve işyerlerinde kullanılan doğalgazın metreküp ya da kilovatsaat başına uygulanan tarifesidir; Türkiye’de BOTAŞ tarifesi ve dağıtım bedelleriyle belirlenir.

• Emtia

  Emtia, petrol, altın, buğday, bakır gibi standartlaştırılmış ve kaynağına bakılmaksızın birbirinin yerine geçebilen ham madde ve tarım ürünleridir.

• Gümüş

  Gümüş, hem değerli metal olarak yatırım ve takıda hem de sanayide (elektronik, güneş paneli) yaygın kullanılan bir emtiadır; uluslararası fiyatı ons başına dolar cinsinden verilir.

• LPG (otogaz)

  LPG (sıvılaştırılmış petrol gazı), propan ve bütan karışımından oluşan, araçlarda otogaz olarak ve evlerde tüp gaz olarak kullanılan yakıttır.

• Motorin

  Motorin, dizel motorlu araçlarda kullanılan, ham petrolün rafineride işlenmesiyle elde edilen akaryakıttır.

• Paladyum

  Paladyum, özellikle benzinli araçların katalitik konvertörlerinde kullanılan, platin grubundan bir değerli metaldir.

• Platin

  Platin, otomotiv katalizörlerinde, kuyumculukta ve sanayide kullanılan nadir bir değerli metaldir; fiyatı ons başına dolar olarak verilir.

• WTI petrol

  WTI (West Texas Intermediate), ABD’de üretilen hafif ve düşük kükürtlü ham petrolün adıdır ve Brent ile birlikte dünyanın iki ana petrol fiyat göstergesinden biridir.

A’dan Z’ye tüm terimler